สมุนไพรน่ารู้

กะเพรา
ชื่อวิทยาศาสตร์ Ocimum tenuiflorum L.
ชื่อวงศ์           LAMIACEAE (LABIATAE)
ชื่ออังกฤษ       Holy basil, Sacred basil
ชื่อท้องถิ่น       กอมก้อดง, กอมก้อ, กะเพราขาว, กะเพราแดง, ห่อกวอชู, ห่อตูปลู, อิ่มคิมหลำ

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
เป็นไม้ล้มลุกลักษณะพุ่มเตี้ย สูงประมาณ 30-60 เซนติเมตร โคนต้นค่อนข้างแข็ง กะเพราแดงจะมี
ลำต้นสีแดงอมเขียว ส่วนกะเพราขาวมีลำต้นสีเขียวอมขาว ยอดอ่อนมีขนสีขาว
ใบ เป็นใบเดี่ยว ออกตรงข้ามกัน รูปรี กว้างประมาณ 1-3 เซนติเมตร ยาวประมาณ 2.5-5 เซนติเมตร ปลายใบมนหรือแหลม
โคนใบแหลม ขอบใบจักเป็นฟันเลื่อย แผ่นใบสีเขียว มีขนสีขาว
ดอก     ออกเป็นช่อที่ปลายยอด ดอกสีขาวแกมม่วงแดงมีจำนวนมาก กลีบเลี้ยงโคนเชื่อมติดกัน ปลายเรียวแหลม ด้านนอกมีขน กลีบดอกแบ่งเป็น 2 ปาก ปากบนมี 4 แฉก ปากล่างมี 1 แฉก ปากล่างยาวกว่าปากบน มีขนประปราย เกสรเพศผู้มี 4 อัน
 ผล เป็นผลแห้ง เมื่อแตกออกจะมีเมล็ด มีสีดำ เป็นรูปไข่
 การกระจายพันธุ์  กะเพราปลูกขึ้นได้ดีในสภาพดินร่วนซุยมีการระบายน้ำได้ดี พบมากที่จังหวัดเชียงใหม่ แถบภาคกลางภาคอีสาน
ถิ่นกำเนิด         เป็นพืชพื้นเมืองของเขตร้อนในทวีปเอเชียและทวีปแอฟริกา เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในไทยพบขึ้นเป็นวัชพืชพบ
ตามที่โล่ง และปลูกเป็นผักสวนครัวทั่วไป    

สารสำคัญที่เชื่อว่าเป็นสารออกฤทธิ์ หรือสารที่ใช้ประเมินคุณภาพของสมุนไพร
Ursolic acid มีฤทธิ์ยับยั้งการหลั่ง histamine จาก mast cell และ eugenol ในน้ำมันหอมระเหยมีฤทธิ์ยับยั้งแบคทีเรีย
และขับน้ำดี นอกจากนี้ยังมีสารที่ลดการอักเสบ ได้แก่ cirsilineol, cirsimaritin, isothymonin, apigenin, rosmaric acid และ eugenol

ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา
ฤทธิ์ต่อหัวใจและหลอดเลือด
        น้ำมันกะเพราฉีดเข้าหลอดเลือดสุนัขทำให้หลอดเลือดส่วนปลายขยายตัว และความดันโลหิตลดลง น้ำมันกะเพราขนาด
3 มิลลิลิตร/กิโลกรัม ฉีดเข้าช่องท้องสัตว์สามารถช่วยป้องกันเลือดแข็งตัวได้เทียบเท่ากับแอสไพริน ขนาด 100มิลลิกรัม/กิโลกรัม
ฤทธิ์ต้านการเกิดแผลในกระเพาะอาหาร
เมื่อให้สารสกัดจากกะเพราด้วยแอลกอฮอล์ร้อยละ 70 ทางท่อตรงเข้าที่กระเพาะอาหารหนูแรทในขนาด 100 มิลลิกรัม/กิโลกรัม มีผลรักษาแผลในกระเพาะอาหารที่เกิดจากแอสไพริน หรือการทำให้เกิดความเครียดด้วยความเย็น เมื่อป้อนหนูแรทด้วยสารสกัดจากผงใบกะเพราด้วยเอทิลแอลกอฮอล์ขนาด 100 มิลลิกรัม/กิโลกรัม วันละ 1 ครั้ง ติดต่อกัน 3 วัน 
ฤทธิ์ลดการบีบตัวของลำไส้
สารสกัดจากใบกะเพราด้วยน้ำ หรือสารสกัดแอลกอฮอล์ร้อยละ 49 มีผลคลายกล้ามเนื้อเรียบของลำไส้หนูตะเภา และกระต่าย ที่กล้ามเนื้อลำไส้ถูกกระตุ้นให้บีบตัวด้วยฮีสตามีน อะเซทิลโคลีน และคาร์บาคอล
ฤทธิ์ต้านแบคทีเรีย
สารในกลุ่ม phenol, tannin และ saponin จากต้นกะเพรา และสารสกัดด้วยเอทิลแอลกอฮอล์  เมทิลแอลกอฮอล์ในน้ำ และ
น้ำมันหอมระเหยจากกะเพรา สามารถต้านเชื้อแบคทีเรียที่เป็นสาเหตุทำให้เกิดโรค ได้แก่ Escherichia coli,  Shigella dysenteriaeStaphylococcus aureus, KlebsiellaProteus นอกจากนี้น้ำมันกะเพรายังสามารถออกฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรียBacillus pumilusPseudomonas aeruginosa และS. aureus,  ได้โดยคาดว่าสารออกฤทธิ์ต้านแบคทีเรียในน้ำมันกะเพราคือ linolenic acid
ฤทธิ์ลดการอักเสบ
          สารสกัดจากใบกะเพราด้วยน้ำและเมทิลแอลกอฮอล์มีฤทธิ์บรรเทาการอักเสบของอุ้งเท้าหนูแรทที่ถูกเหนี่ยวนำให้อักเสบ
ด้วยคาราจีแนนและน้ำมันละหุ่ง  สาร eugenol ในกะเพรามีฤทธิ์ลดการอักเสบโดยยับยั้งการสังเคราะห์พรอสต้าแกลนดิน (prostaglandin) 
 สารสกัดจากใบกะเพราด้วยเอทิลแอลกอฮอล์ร้อยละ 50  น้ำมันหอมระเหย และน้ำมันจากเมล็ดกะเพรา  มีฤทธิ์ลดการอักเสบ
ของอุ้งเท้าหนูที่ถูกเหนี่ยวนำให้เกิดการอักเสบด้วยคาราจีแนน ซีโรโทนิน และฮีสตามีน  

ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ
          สารฟีนอลิก เช่น cirsilineol, cirsimaritin, isothymusin, apigenin, rosmarinic acid และ eugenol และสารฟลาโวนอยด์ ได้แก่ orientin และ vicenin ในใบกะเพรามีฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ จากการศึกษาในสัตว์ทดลองพบว่าสามารถลดการเกิดออกซิเดชันของไขมันที่เกิดจากการฉายแสงในตับหนูเม้าส์  น้ำมันหอมระเหยจากใบกะเพรามีฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระได้ดีกว่ากรดแอสคอร์บิค (วิตามิน ซี)
สรรพคุณทางยาไทย
ราก แก้ท้องขึ้น อืดเฟ้อ จุกเสียด ขับผายลมทำให้เรอ แก้ธาตุพิการ บำรุงธาตุ เจริญไฟธาตุ ช่วยย่อยอาหาร แก้พิษตานซาง ลมตานซาง แก้ไข้สันนิบาต แก้ไข้ แก้หืด ไอ สะอึก แก้ท้องร่วง แก้ปวดท้อง ขับเหงื่อ ขับโลหิต แก้ลมพิษ แก้รำมะนาด แก้อาเจียน แก้เสมหะ แก้หนองใน แก้ไข้มาลาเรีย
ใบ บำรุงธาตุ แก้ธาตุพิการ ช่วยย่อยอาหาร แก้ลมตานซาง แก้พิษตานซาง แก้ปวดท้อง แก้ท้องขึ้น อืด เฟ้อ ขับลม แก้จุกเสียดในท้อง แก้คลื่นไส้อาเจียน อาเจียนเป็นโลหิต แก้ไอเรื้อรัง รักษาท้องอืดเฟ้อในเด็ก ธาตุไม่ปกติ ถ่ายอุจจาระเป็นสีเทา ขับผายลมในเด็ก ยาระบาย แก้เสมหะเหนียว ยาขับเสมหะ แก้โรคผิวหนัง ขับเหงื่อ แก้หลอดลมอักเสบ รักษาโรคจมูกอักเสบ ใช้ในโรคปวดข้อ โรคตับ หยอดหู แก้เจ็บหู ยาทาแก้กลากเกลื้อน แก้ปวดฟันที่เป็นรู
ตำรับยาไทย
ยาตรีผลาใหญ่
เอากะเทียมบาท 1 สมอไทย สมอเทศ สมอพิเภก สมอทเล สมอน้ำ ไพล หว้านน้ำ ผิวมะกรูด ใบกะเพรา มหาหิงคุ์ สิ่งละ 2 บาท เกลือสินเธาว์ 3 บาท ผลมะขามป้อม ดอกชุมเห็ดเทศ สิ่งละ 5 ตำลึง ทำเปนจุณบดน้ำมะกรูดให้กินหนักสลึง 1
สรรพคุณ แก้ลมพรรดึกอันบังเกิดในกองปัศฆาฏแลรัตฆาฏระคนกัน กระทำให้แน่นให้ตึงในนาภี  แลอุจาระมิออกนั้น หายวิเศษนัก
ยาประสะกะเพรา
สูตรตำรับ ในผงยา 92 กรัม ประกอบด้วย
- ใบกะเพรา หนัก 47 กรัม                 
- ผิวมะกรูด หนัก 20 กรัม
- รากชะเอมเทศ มหาหิงคุ์ หนักสิ่งละ 8 กรัม        
- เกลือสินเธาว์ หนัก 1 กรัม       
- พริกไทยล่อน เหง้าขิง ดอกดีปลี หัวกระเทียม หนักสิ่งละ 2 กรัม
ข้อบ่งใช้ บรรเทาอาการท้องอืด ท้องเฟ้อ จุกเสียด
ขนาดและวิธีใช้ ชนิดแคปซูลและชนิดเม็ด
          เด็ก อายุ 6 - 12 ปี
รับประทานครั้งละ 1 กรัม วันละ 2 ครั้ง เช้าและเย็น เมื่อมีอาการ

ข้อห้ามใช้ ห้ามใช้ในหญิงตั้งครรภ์ และผู้ที่มีไข้
ที่มาของข้อมูล
- องค์การสวนพฤกษศาสตร์
- ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี